nscArchaeology, Ethnology & Anthropology of EurasiaАрхеология, этнография и антропология Евразии1563-0110IAET SB RASnsc-184Research ArticlePALEOENVIRONMENT. THE STONE AGEПАЛЕОЭКОЛОГИЯ. КАМЕННЫЙ ВЕКDIFFERENT MODELS OF SETTLEMENT OF THE UPPER PALEOLITHIC CULTURES IN THE NORTHERN FORELAND OF THE MORAVIAN GATE (CENTRAL EUROPE)РАЗЛИЧНЫЕ ПОСЕЛЕНЧЕСКИЕ МОДЕЛИ В КУЛЬТУРАХ ВЕРХНЕГО ПАЛЕОЛИТА В СЕВЕРНЫХ ПРЕДГОРЬЯХ МОРАВСКИХ ВОРОТ (ЦЕНТРАЛЬНАЯ ЕВРОПА)ФайерМ.FajerM.

доктор наук, доцент

maria.fajer@us.edu.plФолтынЕ.FoltynE.

независимый исследователь

efoltyn@o2.plВагаЯ. М.WagaJ. M.

доктор наук, старший преподаватель

wagajan@wp.plСилезский университет, Польша University of Silesia, Będzinska 60, 41–200 Sosnowiec, PolandПольшаUniversity of Silesia, Będzinska 60, 41–200 Sosnowiec, PolandPoland2016310320164415164Copyright © Fajer M., Foltyn E., Waga J.M., 20162016Файер М., Фолтын Е., Вага Я.М.Fajer M., Foltyn E., Waga J.M.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://journal.archaeology.nsc.ru/jour/article/view/184

Based on 94 sites of the Bohunician, Szeletian, Aurignacian, and Gravettian cultures, marking the Neanderthal to Homo sapiens sapiens transition, stages in the evolution of the Paleolithic settlement north of the Moravian Gate are described with special reference to environmental adaptation. Relevant factors include climate, relief, altitude, proximity of water sources, availability of lithic raw material and fl oral and faunal resources as well as the socio-cultural level of the respective groups. While being similar in terms of habitat choice, these cultures differed in placement of sites and the exploitation of resources. The most conservative style of exploiting the environment is evidenced by Bohunician sites, which are mostly situated on the southeastern, eastern, and southern slopes, 205.5–310.0 m asl. The typical feature of Szeletian sites is central placement on elevations; they are situated in lowland slopes facing north and southwest, mostly at 217–316 m asl. Areas preferred by Aurignacians and Gravettians were larger, with diverse, often rugged terrains. Aurignacians preferred northern mountain slopes, 205–378 m asl. Gravettians settled mostly in lowlands, on southern slopes and terraces, 220–286 m asl. This territorial expansion testifi es to growing opportunities caused by higher sociocultural potential, enabling people to inhabit formerly uninhabited zones.

В статье на материалах 94 стоянок рассматривается один из этапов развития палеолитических поселений носителей богуницкой, селетской, ориньякской и граветтской культур на территории, расположенной к северу от Моравских Ворот. Реконструируются различные способы освоения окружающей среды указанным населением. Местоположение стоянок изучается в связи с особенностями климата и рельефа, высотой над уровнем моря, близостью рек, наличием каменного сырья, биологических ресурсов. Отмечены сходство представителей культур в выборе мест для своих поселений и разли-чия в размещении отдельных стоянок и использовании занимаемой территории. Прослежено, что наиболее консервативный подход к использованию возможностей окружающей среды характерен для богуницких популяций. Богуницкие поселения создавались в основном на юго-восточном, восточном и южном склонах, на высоте 205,5–310,0 м над ур. м. Носители ориньякской и граветтской культур предпочитали селиться в зонах с разнообразным рельефом, в т.ч. в горной местности. Стоянки ориньякского населения располагались в горах на северных склонах, как правило, на высоте 205–378 м над ур. м. Граветтские популяции селились чаще всего в низинах на южных склонах или террасах, на высоте 220–286 м над ур. м. Для селетской культуры характерны поселенческие комплексы с центральной стоянкой на возвышенности. Стоянки создавались в низинах на склонах, обращенных на север и юго-запад, преимущественно на высоте 217–316 м над ур. м. Установлены виды деятельности носителей рассматриваемых культур.

верхний палеолитпоселениеландшафтные зоныЮжная ПольшаUpper Paleolithicsettlementlandscape zonessouthern PolandReferencesAllsworth-Jones P. The Szeletian and the transition from Middle to Upper Palaeolithic in central Europe. – Oxford: Clarendon Press, 1986. – 412 p.Allsworth-Jones P. 1986 The Szeletian and the Transition from Middle to Upper Paleolithic in Central Europe. Oxford: Clarendon Press.Bahn P. Late Pleistocene economies of the French Pyrenees // Hunter-Gatherer Economy in Prehistory. A European Perspective / ed. G.N. Bailey. – Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1983. – P. 168–186.Bahn P. 1983 Late Pleistocene economies of the French Pyrenees. In Hunter-Gatherer Economy in Prehistory. A European Perspective, G.N. Bailey (ed.). Cambridge: Cambridge Univ. Press, pp. 168–186.Bánesz L. Socio-historical and palaeo-ecological considerations of Aurignacian in Europe and Near East // Slovenská archeológia. – 1998. – Vol. 46. – P. 1–30.Bánesz L. 1998 Socio-historical and palaeo-ecological considerations of Aurignacian in Europe and Near East. Slovenská archeológia, vol. 46: 1–30.Binford L.R. Organisation and formation processes. Looking at curated technologies // J. of Anthropol. Research. – 1979. – Vol. 35. – P. 255–273.Binford L.R. 1979 Organisation and formation processes. Looking at curated technologies. Journal of Anthropological Research, vol. 35: 255–273.Bobak D., Połtowicz-Bobak M. Przyczynek do rozpoznania osadnictwa paleolitycznego na terenach Płaskowyżu Głubczyckiego. Dwa nowe stanowiska powierzchniowe z Pilszcza // Śląskie Sprawozdania Archeologiczne. – 2009. – Vol. 51. – S. 131–140.Bobak D., Połtowicz-Bobak M. 2009 Przyczynek do rozpoznania osadnictwa paleolitycznego na terenach Płaskowyżu Głubczyckiego. Dwa nowe stanowiska powierzchniowe z Pilszcza. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 51: 131–140.Chochorowska E., Chochorowski J. Nowe dane do geochronologii stanowiska paleolitycznego Kornice 11 // Materiały Archeologiczne. – 1986. – T. 23. – S. 233–245.Chochorowska E., Chochorowski J. 1986 Nowe dane do geochronologii stanowiska paleolitycznego Kornice 11. Materiały Archeologiczne, vol. 23: 233–245.Dagnan A., Ginter B. Wyniki badań na stanowisku górnopaleolitycznym w Wójcicach, pow. Grodków // Sprawozdania Archeologiczne. – 1970. – Vol. 22. – S. 31–37.Dagnan A., Ginter B. 1970 Wyniki badań na stanowisku górnopaleolitycznym w Wójcicach, pow. Grodków. Sprawozdania Archeologiczne, vol. 22: 31–37.Dobosi V. Interior parts of the Carpathian Basin between 30,000 and 20,000 BP // Hunters of the Golden Age. The Mid Upper Palaeolithic of Eurasia 30,000–20,000 BP / eds. W. Roebroeks, M. Mussi, J. Svoboda, K. Fennema. – Leiden: Univ. of Leiden, 2000. – P. 232–239.Dobosi V. 2000 Interior parts of the Carpathian Basin between 30,000 and 20,000 BP. In Hunters of the Golden Age. The Mid Upper Paleolithic of Eurasia 30,000–20,000 BP, W. Roebroeks, M. Mussi, J. Svoboda, K. Fennema (eds.). Leiden: Univ. of Leiden, pp. 232–239.Fajer M., Foltyn E., Kozłowski J.K., Pawełczyk W., Waga J.M. The multilayer Palaeolithic site of Dzierżysław I (Upper Silesia, Poland) and its environmental context // Přehled výzkumů. – 2005. – Vol. 46. – S. 13–33.Fajer M., Foltyn E., Kozłowski J.K., Pawełczyk W., Waga J.M. 2005 The multilayer Paleolithic site of Dzierżysław I (Upper Silesia, Poland) and its environmental contex. Přehled výzkumů, vol. 46: 13–33.Foltyn E. Badania ratownicze wielokulturowego stanowiska C w Rozumicach, woj. opolskie // Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w 1997 roku / ed. E. Tomczak. – Katowice: Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska, 2000. – S. 13–19.Foltyn E. 2000 Badania ratownicze wielokulturowego stanowiska C w Rozumicach, woj. opolskie. In Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w 1997 roku, E. Tomczak (ed.). Katowice: Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska, pp. 13–19.Foltyn E. Uwagi o osadnictwie kultur z ostrzami liściowatymi na północ od łuku Karpat // Przegląd Archeologiczny. – 2003. – Vol. 51. – S. 5–47.Foltyn E. 2003 Uwagi o osadnictwie kultur z ostrzami liściowatymi na północ od łuku Karpat. Przegląd Archeologiczny, vol. 51: 5–47.Foltyn E.M., Foltyn E. Starsza epoka kamienia we wschodniej części Górnego Śląska w świetle odkryć w dorzeczu Rudy // Ludzie i Kultury / ed. I. Bukowska-Floreńska. – Żory: Muzeum Miejskie w Żorach, 2003. – Vol. 1. – S. 85–104.Foltyn E.M., Foltyn E., 2003 Starsza epoka kamienia we wschodniej części Górnego Śląska w świetle odkryć w dorzeczu Rudy. In Ludzie i Kultury, vol. 1, I. Bukowska-Floreńska (ed.). Żory: Muzeum Miejskie w Żorach, pp. 85–104.Foltyn E.M., Foltyn E., Wysocka-Grzanka J. Archeologiczne badania poszukiwawcze nad dolną i środkową Rudą // Scripta Rudensia. – 1995. – Vol. 4. – S. 7–29.Foltyn E.M., Foltyn E., Wysocka-Grzanka J. 1995 Archeologiczne badania poszukiwawcze nad dolną i środkową Rudą. Scripta Rudensia, vol. 4: 7–29.Foltyn E., Kozłowski J.K. The lower level of the site of Dzierżysław I, Opole voivodship (Silesia, Poland) and the problem of the Bohunician // Eurasian Prehistory. – 2003. – Vol. 1. – P. 79–116.Foltyn E., Kozłowski J.K., 2003 The lower level of the site of Dzierżysław I, Opole voivodship (Silesia, Poland) and the problem of the Bohunician. Eurasian Prehistory, vol. 1: 79–116.Geomorfologia Polski. Góry i wyżyny / ed. M. Klimaszewski. – Warszawa: PWN, 1972. – T. 1. – 384 s.Geomorfologia Polski. Góry i wyżyny. 1972 M. Klimaszewski (ed.). Vol. 1. Warszawa: PWN.Hack J. Studies of longitudinal stream profi les in Virginia and Maryland // Geological Survey Professional Paper. – 1957. – Vol. 294-B. – P. 45–95.Hack J., 1957 Studies of longitudinal stream profiles in Virginia and Maryland. Geological Survey Professional Paper, vol. 294-B: 45–95.Hahn J. Aurignacien. Das Ältere Jungpaläolithikum in Mittel- und Osteuropa. – Köln: Böhlau, 1977. – 187 S.Hahn J. 1977 Aurignacien. Das Ältere Jungpaläolithikum in Mittel- und Osteuropa. Köln: Böhlau.Hromada J. Moravany nad Váhom. Táboriská lovcov mamutov na Povazí. – Nitra; Bratislava: Archeologický ústav Sloven. akad. vied., 2000. – 126 s.Hromada J. 2000 Moravany nad Váhom: táboriská lovcov mamutov na Povazí. Nitra, Bratislava: Archeologický ústav Sloven. akad. vied.Jarošová L. Nové výzkumy paleolitické lokality v Ostravě-Petřkovicích v letech 1994–1995 // Archeologické rozhledy. – 1999. – T. 51. – S. 26–57.Jarošová L. 1999 Nové výzkumy paleolitické lokality v Ostravě-Petřkovicích v letech 1994–1995. Archeologické rozhledy, vol. 51: 26–57.Jarošová L., Cílek V., Oches E., Śnieszko Z. Petřkovice, excavations 1994–1995 // Paleolithic in the Middle Danube Region / ed. J. Svoboda. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 1996. – P. 191–205.Jarošová L., Cílek V., Oches E., Śnieszko Z. 1996 Petřkovice, Excavations 1994–1995. In Paleolithic in the Middle Danube Region, J. Svoboda (ed.). Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, pp. 191–205.Kaminská L., Kozłowski J.K. Gravettian settlement on the south and north side of the Western Carpathians // Starsza i środkowa epoka kamienia w Karpatach polskich / ed. J. Gancarski. – Krosno: Muzeum Podkarpackie w Krośnie, 2002. – P. 35–58.Kaminská L., Kozłowski J.K. 2002 Gravettian settlement on the south and north side of the Western Carpathians. In Starsza i środkowa epoka kamienia w Karpatach polskich, J. Gancarski (ed.). Krosno: Muzeum Podkarpackie w Krośnie, pp. 35–58.Kind C.-J. Die Verteilung von Steinartefakten in Grabungsfl ächen. – Tübingen: Archaeol. Venatoria: Inst. für Urgeschichte, 1985. – 283 S.Kind C.-J. 1985 Die Verteilung von Steinartefakten in Grabungsfl ächen. Tübingen: Archaeol. Venatoria, Inst. für Urgeschichte.Klima B. Výsledky archeologického výzkumu na tábořišti lovců mamutů v Petřkovicich, okr. Ostrava v roce 1952 a 1953 // Acta Musei Silesiae. – 1955. – T. 4. – S. 1–35.Klima B. 1955 Výsledky archeologického výzkumu na tábořišti lovců mamutů v Petřkovicich, okr. Ostrava v roce 1952 a 1953. Acta Musei Silesiae, vol. 4: 1–35.Klima B. Übersicht über die jüngsten paläolithischen Forschungen in Mähren // Quartär. – 1957. – Bd. 9. – S. 85–130.Klima B. 1957 Übersicht über die jüngsten paläolithischen Forschungen in Mähren. Quartär, vol. 9: 85–130.Klima B. Petřkovice II – nová paleolitická stanice v Ostravě // Archeologické rozhledy. – 1969. – T. 21. – S. 583–595.Klima B. 1969 Petřkovice II – nová paleolitická stanice v Ostravě. Archeologické rozhledy, vol. 21: 583–595.Klima B. Paleolitické nálezy z Otic u Opavy // Archeologický Sbornik. – 1974. – T. 1́. – S. 9–21.Klima B. 1974 Paleolitické nálezy z Otic u Opavy. Archeologický Sbornik, vol. 1́: 9–21.Kozłowski J.K. Paleolit na Górnym Śląsku. – Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN, 1964a. – 222 s.Klima B. 1994 Pavlov I Excavations 1952–53. Liège: Univ. de Liège. (ERAUL; No. 66).Kozłowski J.K. Stanowisko górnopaleolityczne Dzierży-sław I, pow. Głubczyce, na Górnym Śląsku w świetle badań przeprowadzonych w 1962 r. // Wiadomości Archeologiczne. – 1964b. – T. 30. – S. 461–477.Kozłowski J.K. 1964a Paleolit na Górnym Śląsku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN.Kozłowski J.K. Węzłowe problemy chronologii paleolitu w dolinie Odry i Cyny pod Raciborzem // Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Archeologia. – 1965. – T. 3. – S. 5–38.Kozłowski J.K. 1964b Stanowisko górnopaleolityczne Dzierżysław I, pow. Głubczyce, na Górnym Śląsku w świetle badań przeprowadzonych w 1962 r. Wiadomości Archeologiczne, vol. 30: 461–477.Kozłowski J.K. The origin of lithic raw materials used in the Palaeolithic of the Carpathian countries // Acta Archaeologica Carpathica. – 1972/73. – Vol. 13. – P. 5–19.Kozłowski J.K. 1965 Węzłowe problemy chronologii paleolitu w dolinie Odry i Cyny pod Raciborzem. Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Archeologia, vol. 3: 5–38.Kozłowski J.K. Changes in raw material economy of the Gravettian technocomplex in Northern Central Euro-pe // International Conference on Prehistoric Flint Mining and Lithic Raw Material Identifi cation in the Carpathian Basin / ed. K.T. Biró. – Budapest, 1987. – P. 65–79.Kozłowski J.K. 1972/73 The origin of lithic raw materials used in the Paleolithic of the Carpathian countries. Acta Archaeologica Carpathica, vol. 13: 5–19.Kozłowski J.K. Raw material procurement in the Upper Paleolithic of Central Europe // Raw material economies among prehistoric hunter-gatherers / eds. A. Montet-White, S. Holden. – Lawrence: Univ. of Kansas, 1991. – P. 187–196. – (Univ. of Kansas Publ. in Anthropol.; N 19).Kozłowski J.K. 1987 Changes in raw material economy of the Gravettian technocomplex in Northern Central Europe. In International Conference on Prehistoric Flint Mining and Lithic Raw Material Identifi cation in the Carpathian Basin, K.T. Biró (ed.). Budapest: Magyar Nemzeti Muzeum, pp. 65–79.Kozłowski J.K. Le Paléolithique des Carpates occidentales // Preistoria Alpina – Museo Tridentino di Scienze Naturali. – 1994. – Vol. 28 (1992). – P. 113–126.Kozłowski J.K. 1991 Raw material procurement in the Upper Paleolithic of Central Europe. In Raw Material Economies Among Prehistoric Hunter-Gatherers, A. Montet-White, S. Holden (eds.). Lawrence: Univ. of Kansas, pp. 187–196. (Univ. of Kansas Publ. in Anthropol., No. 19).Kozłowski J.K. The Danubian Gravettian as seen from the northern perspective // Paleolithic in the Middle Danube Region / ed. J. Svoboda. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 1996. – P. 11–22.Kozłowski J.K. 1994 Le Paléolithique des Carpates occidentals. Preistoria Alpina –Kozłowski J.K. Southern Poland between 50 and 30 Kyr B.P. Environment and Archeology // Neanderthals and Modern Humans: discussing the transition: Central and Eastern Europe from 50,000–30,000 B.P. / eds. J. Orschiedt, G.-C. Weniger. – Mettmann: Neanderthal Museum, 2000. – P. 76–91.Museo Tridentino di Scienze Naturali, vol. 28 (1992): 113–126.Kozłowski J.K. Świat przed “rewolucją” neolityczną. Wielka Historia Świata. – Kraków: Fogra, 2004. – T. 1. – 768 s.Kozłowski J.K. 1996 The Danubian Gravettian as seen from the northern perspective. In Paleolithic in the Middle Danube Region, J. Svoboda (ed.). Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, pp. 11–22.Kozłowski J.K., Mester Z. Un nouveau site du Paléolithique supérieur dans la region d’Eger (nord-est de la Hongrie) // Praehistoria. – 2003/04. – Vol. 4/5. – P. 109–140.Kozłowski J.K. 2000 Southern Poland between 50 and 30 Kyr B.P. Environment and Archeology. In Neanderthals and Modern Humans: Discussing the Transition: Central and Eastern Europe from 50.000–30.000 B.P., J. Orschiedt, G.-C. Weniger (eds.). Mettmann: Neanderthal Museum, pp. 76–91.Masojć M., Bronowicki J. The Chełm Massif area – An Aurignacian settlement enclave in the South-Western Poland // Przegląd Archeologiczny. – 2003. – Vol. 51. – S. 49–76.Kozłowski J.K. 2004 Świat przed “rewolucją” neolityczną, Wielka Historia Świata, vol. 1. Kraków: Fogra.Meissner H.-O. Die Überlistete Wildnis. – Warszawa: Bellona, 1990. – 285 S.Kozłowski J.K., Mester Z. 2003/04 Un nouveau site du Paléolithique supérieur dans la region d’Eger (nord-est de la Hongrie). Praehistoria, vol. 4/5: 109–140.Musil R. Pferdefunde aus der Zeit zwischen dem Alt- und Mittelwürm // Valoch K. Die altsteinzeitliche Fundstelle in Brno-Bohunice. – Praha: Archeologický ústav Československé akad. věd, 1976. – S. 76–83.Masojć M., Bronowicki J. 2003 The Chełm Massif area – An Aurignacian settlement enclave in the South-Western Poland. Przegląd Archeologiczny, vol. 51: 49–76.Musil R. The Early Upper Paleolithic fauna from Stránská skála // Stránská skála. Origins of the Upper Paleolithic in the Brno Basin Moravia, Czech Republic / eds. J. Svoboda, O. Bar-Yosef. – Cambridge, Massachusetts: Harvard Univ., 2003. – P. 213–218.Meissner H.-O. 1990 Die Überlistete Wildnis. Warszawa: Bellona.Neruda P. Technologická analýza remontáže gravettienské industrie z lokality Hoštálkovíce-Hladový Vrch // Acta Musei Moraviae. – 1995. – Vol. 80. – S. 29–44.Musil R. 1976 Pferdefunde aus der Zeit zwischen dem Alt-und Mittelwürm. In Die altsteinzeitliche Fundstelle in Brno-Bohunice, K. Valoch (ed.). Prague: Archeologický ústav Československé akad. věd, pp. 76–83.Neruda P. Paleolitická stanice na “Dubečku” v Ostravě-Hoštálkovícich // Acta Musei Moraviae. – 1997. – Vol. 82. – S. 87–116.Musil R. 2003 The Early Upper Paleolithic fauna from Stránská skála. In Stránská Skála. Origins of the Upper Paleolithic in the Brno Basin Moravia, Czech Republic, J. Svoboda, O. BarYosef (eds.). Cambridge, Massachusetts: Harvard Univ., pp. 213–218.Neruda P., Nerudová Z. Archeologická sondáž na lokalitě Hoštálkovíce II-Hladový Vrch (o. Ostrava) // Acta historica et museologica Universitatis Silesianae Opaviensis. – 2000. – T. 5. – S. 116–122.Neruda P. 1995 Technologická analýza remontáže gravettienské industrie z lokality Hoštálkovíce-Hladový Vrch. Acta Musei Moraviae, vol. 80: 29–44.Nerudová Z. K využití cizích surovin v szeletienu na Moravě // Acta Musei Moraviae. – 1997. – T. 82. – S. 79–86.Neruda P. 1997 Paleolitická stanice na “Dubečku” v Ostravě-Hoštálkovícich. Acta Musei Moraviae, vol. 82: 87–116.Nývltová-Fišáková M. Seasonality of Gravettian sites in the Middle Danube Region and adjoining areas of Central Europe // Quaternary Intern. – 2013. – Vol. 294. – P. 120–134.Neruda P., Nerudová Z. 2000 Archeologická sondáž na lokalitě Hoštálkovíce II-Hladový Vrch (o. Ostrava). Acta historica et museologica Universitatis Silesianae Opaviensis, vol. 5: 116–122.Oliva M. Technologie a použité suroviny štípané industrie moravského aurignacienu // Archaeologické rozhledy. – 1984. – T. 36. – S. 601–628.Nerudová Z. 1997 K využití cizích surovin v szeletienu na Moravě. Acta Musei Moraviae, vol. 82: 79–86.Oliva M. Aurignacien na Moravì // Studie muzea Kroměřížska. – 1987. – T. 87. – S. 5–128.Nývltová-Fišáková M. 2013 Seasonality of Gravettian sites in the Middle Danube Region and adjoining areas of Central Europe. Quaternary International, vol. 294: 120–134.Oliva M. The Szeletian occupation of Moravia, Slovakia and Bohemia // Acta Musei Moraviae. – 1992. – Vol. 77. – S. 35–58.Oliva M. 1984 Technologie a použité suroviny štípané industrie moravského aurignacienu Archaeologické rozhledy, vol. 36: 601–628.Oliva M. Le Szélétien de Tchécoslovaquie: industrie lithique et repartition géographique // PALEO. – 1995. – N 1, suppl. – P. 83–90.Oliva M. 1987 Aurignacien na Moravì. Studie muzea Kroměřížska, vol. 87: 5–128.Oliva M. Geografi e Moravského Gravettienu // Památky archeologické. – 1998a. – T. 89. – S. 39–63.Oliva M. 1992 The Szeletian occupation of Moravia, Slovakia and Bohemia. Acta Musei Moraviae, vol. 77: 35–58.Oliva M. K ekonomii surovin štípané industrie Moravského Gravettienu // Sborník Prací Filozofické Fakulty Brněnské Univ. – 1998b. – T. 3. – S. 9–19.Oliva M. 1995 Le Szélétien de Tchécoslovaquie: industrie lithique et repartition géographique. PALEO, No. 1, suppl.: 83–90.Oliva M. Využívání krajiny a zdrojů kamenných surovin v mladém paleolitu // Archeologické rozhledy. – 2002. – T. 54. – S. 555–579.Oliva M. 1998a Geografi e Moravského Gravettienu. Památky archeologické, vol. 89: 39–63.Oliva M. Gravettien na Moravě. – Brno: Masarykova univ., 2007. – 258 s.Oliva M. 1998b K ekonomii surovin štípané industrie Moravského Gravettienu. Sborník Prací Filozofi cké Fakulty Brněnské Univ., vol. 3: 9–19.Oliva M., Neruda P. Gravettien severní Moravy a českého Slezska // Acta Musei Moraviae. – 1999. – T. 84. – S. 43–115.Oliva M. 2002 Využívání krajiny a zdrojů kamenných surovin v mladém paleolitu. Archeologické rozhledy, vol. 54: 555–579.Otte M. Le Gravetien en Europe Centrale // Disseratationes Archaeologicae Gaudenses. – 1981. – Vol. 20. – P. 1–504.Oliva M. 2007 Gravettien na Moravě. Brno: Masarykova univ. Oliva M., Neruda P. 1999 Gravettien severní Moravy a českého Slezska. Acta Musei Moraviae, vol. 84: 43–115.Otte M. Le Gravettien en Europe // L’Anthropologie. – 1985. – Vol. 89. – P. 479–503.Otte M. 1981 Le Gravetien en Europe Centrale. Disseratationes Archaeologicae Gaudenses, vol. 20: 1–504.Klima B. Pavlov I Excavations 1952–53. – Liège: Univ. de Liège, 1994. – 234 p. – (ERAUL; N 66).Otte M. 1985 Le Gravettien en Europe. L’Anthropologie, vol. 89: 479–503.Pazda S., Bagniewski Z. Wyniki badań powierzchniowych w powiecie głubczyckim // Terenowe Badania Archeologiczne na Opolszczyźnie. Rok 1968. – Opole, 1968. – S. 57–87.Pazda S., Bagniewski Z. 1968 Wyniki badań powierzchniowych w powiecie głubczyckim. In Terenowe Badania Archeologiczne na Opolszczyźnie, rok 1968. Opole: pp. 57–87.Petřkovice: On Shouldered Points and Female Figurines / ed. J. Svoboda. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 2008. – 252 s.Petřkovice: On Shouldered Points and Female Figurines. 2008 J. Svoboda (ed.). Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky.Połtowicz M. Dzierżysław 79, pow. Głubczyce – nowe, wielokulturowe stanowisko powierzchniowe z epoki kamienia // Śląskie Sprawozdania Archeologiczne. – 2003. – T. 45. – S. 97–106.Połtowicz M. 2003 Dzierżysław 79, pow. Głubczyce – nowe, wielokulturowe stanowisko powierzchniowe z epoki kamienia. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 45: 97–106.Rydlewski J. Paleolityczne i neolityczne materiały z Beskidu Śląskiego // Acta Archeologica Carpathica. – 1983. – T. 22. – S. 199–207.Rydlewski J. 1983 Paleolityczne i neolityczne materiały z Beskidu Śląskiego. Acta Archeologica Carpathica, vol. 22: 199–207.Seitl L. Befund über das pleistozäne osteologische Material von Stránská skála (Bez. Brno-město) // Přehled výzkumů 1982. – Brno: Archeologichý ústav ČSAV, 1984. – 13 s.Seitl L. 1984 Befund über das pleistozäne osteologische Material von Stránská skála (Bez. Brno-město). In Přehled výzkumů 1982. Brno: Archeologichý ústav ČSAV.Soffer O. The Upper Paleolithic of the Central Russian Plain. – Orlando (Florida): Academic Press, 1985. – 539 p.Soffer O. 1985 The Upper Paleolithic of Central Russian Plain. Orlando, Florida: Academic Press.Svoboda J. The Pavlov Site, Czech Republic: lithic evidence from the Upper Paleolithic // J. of Field Archaeol. – 1994. – Vol. 21. – P. 69–81.Svoboda J. 1994 The Pavlov Site, Czech Republic: Lithic evidence from the Upper Paleolithic. Journal of Field Archaeology, vol. 21: 69–81.Svoboda J. Čas lovců: dějiny paleolitu, zvláště na Moravě. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 1999. – 352 s.Svoboda J. 1999 Čas lovců: dějiny paleolitu, zvláště na Moravě. Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky.Svoboda J. Opava (okr. Opava) // Přehled výzkumů. – 2000. – T. 40. – S. 168–174.Svoboda J. 2000 Opava (okr. Opava). Přehled výzkumů, vol. 40: 168–174.Svoboda J. La question szélétienne // Les industries à outils bifaciaux du Paléolithique moyen d’Europe occidentale / ed. D. Cliquet. – Liège: Univ. de Liège, 2001a. – P. 221–230. – (ERAUL; N 98).Svoboda J. 2001a La question szélétienne. In Les industries à outils bifaciaux du Paléolithique moyen d’Europe occidentale, D. Cliquet (ed.). Liège: Univ. de Liège, pp. 221–230. (ERAUL; No. 98).Svoboda J. The Pavlov site and the Pavlovian: a large hunter’s settlement in a context // Praehistoria. – 2001b. – Vol. 2. – P. 97–115.Svoboda J. 2001b The Pavlov site and the Pavlovian: A large hunter’s settlement in a context. Praehistoria, vol. 2: 97–115.Svoboda J. The Gravettian of Moravia: Landscape, settlement, and dwellings // Perceived landscapes and built environments: The cultural geography of Late Paleolithic Eurasia / eds. S.A. Vasil’ev, O. Soffer, J. Kozłowski. – Oxford: Archaeopress, 2003. – P. 121–129. – (BAR Intern. Ser.; N 1122).Svoboda J. 2003 The Gravettian of Moravia: Landscape, settlement, and dwellings. In Perceived landscapes and built environments: The cultural geography of Late Paleolithic Eurasia, S.A. Vasil’ev, O. Soffer, J. Kozłowski (eds.). Oxford: Archaeopress, pp. 121–129. (BAR Intern. Ser.; No. 1122).Svoboda J. Sídelní archeologie loveckých populací. K dynamice a populační kinetice mladého paleolitu ve středním Podunají // Přehled výzkumů. – 2006a. – T. 47. – S. 13–31.Svoboda J. 2006a Sídelní archeologie loveckých populací. K dynamice a populační kinetice mladého paleolitu ve středním Podunají. Přehled výzkumů, vol. 47: 13–31.Svoboda J. The Danubian Gate to Europe: Patterns of chronology, settlement archeology, and demography of late Neandertals and early modern humans of the Middle Danube // When Neanderthals and Modern Humans Met / ed. N.J. Conard. – Tübingen: Kerns Verl., 2006b. – P. 233–267.Svoboda J. 2006b The Danubian Gate to Europe: Patterns of chronology, settlement archeology, and demography of late Neandertals and early modern humans of the Middle Danube. In When Neanderthals and Modern Humans Met, N.J. Conard (ed.). Tübingen: Kerns Verl., pp. 233–267.Svoboda J., Havlíček P., Ložek V., Macoun J., Musil R., Přichystal A., Svobodová H., Vlček E. Paleolit Moravy a Slezska. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd. České republiky, 2009. – 303 p.Svoboda J., Havlíček P., Ložek V., Macoun J., Musil R., Přichystal A., Svobodová H., Vlček E. 2009 Paleolit Moravy a Slezska. Brno: Archeologický ústav Akad. věd. České republiky.Svoboda J., Ložek V., Vlček E. Hunters between East and West. The Paleolithic of Moravia. – N. Y.: Plenum Press, 1996. – 307 p.Svoboda J., Ložek V., Vlček E. 1996 Hunters Between East and West. The Paleolithic of Moravia. New York: Plenum Press.Svoboda J., Simán K. The Middle-Upper Paleolithic transition in Southeastern Central Europe (Czechoslovakia and Hungary) // J. of World Prehistory. – 1989. – Vol. 3. – P. 283–322.Svoboda J., Simán K. 1989 The Middle-Upper Paleolithic transition in Southeastern Central Europe (Czechoslovakia and Hungary). Journal of World Prehistory, vol. 3: 283–322.Škrdla P. Mohelno – stanice z období přechodu od středního k mladému paleolitu na Moravě // Přehled výzkumů. – 2000. – T. 40. – S. 35–47.Škrdla P. 2000 Mohelno – stanice z období přechodu od středního k mladému paleolitu na Moravě. Přehled výzkumů, vol. 40: 35–47.Škrdla P. Změny v sídelní strategii mladého paleolitu v mikroregionu brněnské kotliny // Archeologické rozhledy. – 2002. – T. 54. – S. 363–370.Škrdla P. 2002 Změny v sídelní strategii mladého paleolitu v mikroregionu brněnské kotliny. Archeologické rozhledy, vol. 54: 363–370.Škrdla P. Mladopaleolitické sídelní strategie v krajině: Příklad středního Pomoraví // Přehled výzkumů. – 2006. – T. 47. – S. 33–48.Škrdla P. 2006 Mladopaleolitické sídelní strategie v krajině: Příklad středního Pomoraví. Přehled výzkumů, vol. 47: 33–48.Škrdla P. Napajedla (okr. Zlín) // Přehled výzkumů. – 2007. – T. 48. – S. 317–321.Škrdla P. 2007 Napajedla (okr. Zlín). Přehled výzkumů, vol. 48: 317–321.Škrdla P., Nývltová-Fišáková M., Nývlt D. Gravettské osídlení Napajedelské brány // Přehled výzkumů. – 2008. – T. 49. – S. 47–82.Škrdla P., Nývltová-Fišáková M., Nývlt D. 2008 Gravettské osídlení Napajedelské brány. Přehled výzkumů, vol. 49: 47–82.Valoch K. Příspěvek k otázce provenience surovin v moravském paleolitu // Folia Fac. Sci. Nat. Univ. Purk. Brun. – 1975. – T. 16. – S. 83–87.Valoch K. 1975 Příspěvek k otázce provenience surovin v moravském paleolitu. Folia Fac. Sci. Nat. Univ. Purk. Brun., vol. 16: 83–87.Valoch K. V záři ohňů nejstarších lovců // Pravěké dějiny Moravy / ed. V. Podborský. – Brno: MVS, 1993. – S. 11–70.Valoch K. 1993 V záři ohňů nejstarších lovců. In Pravěké dějiny Moravy, V. Podborský (ed.). Brno: MVS, pp. 11–70.Valoch K. Le Paléolithique en Tchéquie et en Slovaquie. – Grenoble: Ed. Jérôme Millon, 1996. – 358 p.Valoch K. 1996 Le Paléolithique en Tchéquie et en Slovaquie. Grenoble: Ed. Jérôme Millon.Valoch K. Das Szeletien Mährens – seine Wurzeln und Beziehungen // A la recherche de l’Homme préhistorique / eds. Z. Mester, A. Ringer. – Liège: Univ. de Liège, 2000. – P. 287–294. – (ERAUL; N 95).Valoch K. 2000 Das Szeletien Mährens – seine Wurzeln und Beziehungen. In A la recherche de l’Homme préhistorique, Z. Mester, A. Ringer (eds.). Liège: Univ. de Liège, pp. 287–294. (ERAUL; No. 95).

The authors declare that there are no conflicts of interest present.