РАЗЛИЧНЫЕ ПОСЕЛЕНЧЕСКИЕ МОДЕЛИ В КУЛЬТУРАХ ВЕРХНЕГО ПАЛЕОЛИТА В СЕВЕРНЫХ ПРЕДГОРЬЯХ МОРАВСКИХ ВОРОТ (ЦЕНТРАЛЬНАЯ ЕВРОПА)

Полный текст:


Аннотация

В статье на материалах 94 стоянок рассматривается один из этапов развития палеолитических поселений носителей богуницкой, селетской, ориньякской и граветтской культур на территории, расположенной к северу от Моравских Ворот. Реконструируются различные способы освоения окружающей среды указанным населением. Местоположение стоянок изучается в связи с особенностями климата и рельефа, высотой над уровнем моря, близостью рек, наличием каменного сырья, биологических ресурсов. Отмечены сходство представителей культур в выборе мест для своих поселений и разли-чия в размещении отдельных стоянок и использовании занимаемой территории. Прослежено, что наиболее консервативный подход к использованию возможностей окружающей среды характерен для богуницких популяций. Богуницкие поселения создавались в основном на юго-восточном, восточном и южном склонах, на высоте 205,5–310,0 м над ур. м. Носители ориньякской и граветтской культур предпочитали селиться в зонах с разнообразным рельефом, в т.ч. в горной местности. Стоянки ориньякского населения располагались в горах на северных склонах, как правило, на высоте 205–378 м над ур. м. Граветтские популяции селились чаще всего в низинах на южных склонах или террасах, на высоте 220–286 м над ур. м. Для селетской культуры характерны поселенческие комплексы с центральной стоянкой на возвышенности. Стоянки создавались в низинах на склонах, обращенных на север и юго-запад, преимущественно на высоте 217–316 м над ур. м. Установлены виды деятельности носителей рассматриваемых культур.


Об авторах

М. Файер
Силезский университет, Польша University of Silesia, Będzinska 60, 41–200 Sosnowiec, Poland
Польша

доктор наук, доцент



Е. Фолтын

Польша

независимый исследователь



Я. М. Вага
Силезский университет, Польша University of Silesia, Będzinska 60, 41–200 Sosnowiec, Poland
Польша

доктор наук, старший преподаватель



Список литературы

1. Allsworth-Jones P. The Szeletian and the transition from Middle to Upper Palaeolithic in central Europe. – Oxford: Clarendon Press, 1986. – 412 p.

2. Bahn P. Late Pleistocene economies of the French Pyrenees // Hunter-Gatherer Economy in Prehistory. A European Perspective / ed. G.N. Bailey. – Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1983. – P. 168–186.

3. Bánesz L. Socio-historical and palaeo-ecological considerations of Aurignacian in Europe and Near East // Slovenská archeológia. – 1998. – Vol. 46. – P. 1–30.

4. Binford L.R. Organisation and formation processes. Looking at curated technologies // J. of Anthropol. Research. – 1979. – Vol. 35. – P. 255–273.

5. Bobak D., Połtowicz-Bobak M. Przyczynek do rozpoznania osadnictwa paleolitycznego na terenach Płaskowyżu Głubczyckiego. Dwa nowe stanowiska powierzchniowe z Pilszcza // Śląskie Sprawozdania Archeologiczne. – 2009. – Vol. 51. – S. 131–140.

6. Chochorowska E., Chochorowski J. Nowe dane do geochronologii stanowiska paleolitycznego Kornice 11 // Materiały Archeologiczne. – 1986. – T. 23. – S. 233–245.

7. Dagnan A., Ginter B. Wyniki badań na stanowisku górnopaleolitycznym w Wójcicach, pow. Grodków // Sprawozdania Archeologiczne. – 1970. – Vol. 22. – S. 31–37.

8. Dobosi V. Interior parts of the Carpathian Basin between 30,000 and 20,000 BP // Hunters of the Golden Age. The Mid Upper Palaeolithic of Eurasia 30,000–20,000 BP / eds. W. Roebroeks, M. Mussi, J. Svoboda, K. Fennema. – Leiden: Univ. of Leiden, 2000. – P. 232–239.

9. Fajer M., Foltyn E., Kozłowski J.K., Pawełczyk W., Waga J.M. The multilayer Palaeolithic site of Dzierżysław I (Upper Silesia, Poland) and its environmental context // Přehled výzkumů. – 2005. – Vol. 46. – S. 13–33.

10. Foltyn E. Badania ratownicze wielokulturowego stanowiska C w Rozumicach, woj. opolskie // Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w 1997 roku / ed. E. Tomczak. – Katowice: Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska, 2000. – S. 13–19.

11. Foltyn E. Uwagi o osadnictwie kultur z ostrzami liściowatymi na północ od łuku Karpat // Przegląd Archeologiczny. – 2003. – Vol. 51. – S. 5–47.

12. Foltyn E.M., Foltyn E. Starsza epoka kamienia we wschodniej części Górnego Śląska w świetle odkryć w dorzeczu Rudy // Ludzie i Kultury / ed. I. Bukowska-Floreńska. – Żory: Muzeum Miejskie w Żorach, 2003. – Vol. 1. – S. 85–104.

13. Foltyn E.M., Foltyn E., Wysocka-Grzanka J. Archeologiczne badania poszukiwawcze nad dolną i środkową Rudą // Scripta Rudensia. – 1995. – Vol. 4. – S. 7–29.

14. Foltyn E., Kozłowski J.K. The lower level of the site of Dzierżysław I, Opole voivodship (Silesia, Poland) and the problem of the Bohunician // Eurasian Prehistory. – 2003. – Vol. 1. – P. 79–116.

15. Geomorfologia Polski. Góry i wyżyny / ed. M. Klimaszewski. – Warszawa: PWN, 1972. – T. 1. – 384 s.

16. Hack J. Studies of longitudinal stream profi les in Virginia and Maryland // Geological Survey Professional Paper. – 1957. – Vol. 294-B. – P. 45–95.

17. Hahn J. Aurignacien. Das Ältere Jungpaläolithikum in Mittel- und Osteuropa. – Köln: Böhlau, 1977. – 187 S.

18. Hromada J. Moravany nad Váhom. Táboriská lovcov mamutov na Povazí. – Nitra; Bratislava: Archeologický ústav Sloven. akad. vied., 2000. – 126 s.

19. Jarošová L. Nové výzkumy paleolitické lokality v Ostravě-Petřkovicích v letech 1994–1995 // Archeologické rozhledy. – 1999. – T. 51. – S. 26–57.

20. Jarošová L., Cílek V., Oches E., Śnieszko Z. Petřkovice, excavations 1994–1995 // Paleolithic in the Middle Danube Region / ed. J. Svoboda. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 1996. – P. 191–205.

21. Kaminská L., Kozłowski J.K. Gravettian settlement on the south and north side of the Western Carpathians // Starsza i środkowa epoka kamienia w Karpatach polskich / ed. J. Gancarski. – Krosno: Muzeum Podkarpackie w Krośnie, 2002. – P. 35–58.

22. Kind C.-J. Die Verteilung von Steinartefakten in Grabungsfl ächen. – Tübingen: Archaeol. Venatoria: Inst. für Urgeschichte, 1985. – 283 S.

23. Klima B. Výsledky archeologického výzkumu na tábořišti lovců mamutů v Petřkovicich, okr. Ostrava v roce 1952 a 1953 // Acta Musei Silesiae. – 1955. – T. 4. – S. 1–35.

24. Klima B. Übersicht über die jüngsten paläolithischen Forschungen in Mähren // Quartär. – 1957. – Bd. 9. – S. 85–130.

25. Klima B. Petřkovice II – nová paleolitická stanice v Ostravě // Archeologické rozhledy. – 1969. – T. 21. – S. 583–595.

26. Klima B. Paleolitické nálezy z Otic u Opavy // Archeologický Sbornik. – 1974. – T. 1́. – S. 9–21.

27. Kozłowski J.K. Paleolit na Górnym Śląsku. – Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN, 1964a. – 222 s.

28. Kozłowski J.K. Stanowisko górnopaleolityczne Dzierży-sław I, pow. Głubczyce, na Górnym Śląsku w świetle badań przeprowadzonych w 1962 r. // Wiadomości Archeologiczne. – 1964b. – T. 30. – S. 461–477.

29. Kozłowski J.K. Węzłowe problemy chronologii paleolitu w dolinie Odry i Cyny pod Raciborzem // Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Archeologia. – 1965. – T. 3. – S. 5–38.

30. Kozłowski J.K. The origin of lithic raw materials used in the Palaeolithic of the Carpathian countries // Acta Archaeologica Carpathica. – 1972/73. – Vol. 13. – P. 5–19.

31. Kozłowski J.K. Changes in raw material economy of the Gravettian technocomplex in Northern Central Euro-pe // International Conference on Prehistoric Flint Mining and Lithic Raw Material Identifi cation in the Carpathian Basin / ed. K.T. Biró. – Budapest, 1987. – P. 65–79.

32. Kozłowski J.K. Raw material procurement in the Upper Paleolithic of Central Europe // Raw material economies among prehistoric hunter-gatherers / eds. A. Montet-White, S. Holden. – Lawrence: Univ. of Kansas, 1991. – P. 187–196. – (Univ. of Kansas Publ. in Anthropol.; N 19).

33. Kozłowski J.K. Le Paléolithique des Carpates occidentales // Preistoria Alpina – Museo Tridentino di Scienze Naturali. – 1994. – Vol. 28 (1992). – P. 113–126.

34. Kozłowski J.K. The Danubian Gravettian as seen from the northern perspective // Paleolithic in the Middle Danube Region / ed. J. Svoboda. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 1996. – P. 11–22.

35. Kozłowski J.K. Southern Poland between 50 and 30 Kyr B.P. Environment and Archeology // Neanderthals and Modern Humans: discussing the transition: Central and Eastern Europe from 50,000–30,000 B.P. / eds. J. Orschiedt, G.-C. Weniger. – Mettmann: Neanderthal Museum, 2000. – P. 76–91.

36. Kozłowski J.K. Świat przed “rewolucją” neolityczną. Wielka Historia Świata. – Kraków: Fogra, 2004. – T. 1. – 768 s.

37. Kozłowski J.K., Mester Z. Un nouveau site du Paléolithique supérieur dans la region d’Eger (nord-est de la Hongrie) // Praehistoria. – 2003/04. – Vol. 4/5. – P. 109–140.

38. Masojć M., Bronowicki J. The Chełm Massif area – An Aurignacian settlement enclave in the South-Western Poland // Przegląd Archeologiczny. – 2003. – Vol. 51. – S. 49–76.

39. Meissner H.-O. Die Überlistete Wildnis. – Warszawa: Bellona, 1990. – 285 S.

40. Musil R. Pferdefunde aus der Zeit zwischen dem Alt- und Mittelwürm // Valoch K. Die altsteinzeitliche Fundstelle in Brno-Bohunice. – Praha: Archeologický ústav Československé akad. věd, 1976. – S. 76–83.

41. Musil R. The Early Upper Paleolithic fauna from Stránská skála // Stránská skála. Origins of the Upper Paleolithic in the Brno Basin Moravia, Czech Republic / eds. J. Svoboda, O. Bar-Yosef. – Cambridge, Massachusetts: Harvard Univ., 2003. – P. 213–218.

42. Neruda P. Technologická analýza remontáže gravettienské industrie z lokality Hoštálkovíce-Hladový Vrch // Acta Musei Moraviae. – 1995. – Vol. 80. – S. 29–44.

43. Neruda P. Paleolitická stanice na “Dubečku” v Ostravě-Hoštálkovícich // Acta Musei Moraviae. – 1997. – Vol. 82. – S. 87–116.

44. Neruda P., Nerudová Z. Archeologická sondáž na lokalitě Hoštálkovíce II-Hladový Vrch (o. Ostrava) // Acta historica et museologica Universitatis Silesianae Opaviensis. – 2000. – T. 5. – S. 116–122.

45. Nerudová Z. K využití cizích surovin v szeletienu na Moravě // Acta Musei Moraviae. – 1997. – T. 82. – S. 79–86.

46. Nývltová-Fišáková M. Seasonality of Gravettian sites in the Middle Danube Region and adjoining areas of Central Europe // Quaternary Intern. – 2013. – Vol. 294. – P. 120–134.

47. Oliva M. Technologie a použité suroviny štípané industrie moravského aurignacienu // Archaeologické rozhledy. – 1984. – T. 36. – S. 601–628.

48. Oliva M. Aurignacien na Moravì // Studie muzea Kroměřížska. – 1987. – T. 87. – S. 5–128.

49. Oliva M. The Szeletian occupation of Moravia, Slovakia and Bohemia // Acta Musei Moraviae. – 1992. – Vol. 77. – S. 35–58.

50. Oliva M. Le Szélétien de Tchécoslovaquie: industrie lithique et repartition géographique // PALEO. – 1995. – N 1, suppl. – P. 83–90.

51. Oliva M. Geografi e Moravského Gravettienu // Památky archeologické. – 1998a. – T. 89. – S. 39–63.

52. Oliva M. K ekonomii surovin štípané industrie Moravského Gravettienu // Sborník Prací Filozofické Fakulty Brněnské Univ. – 1998b. – T. 3. – S. 9–19.

53. Oliva M. Využívání krajiny a zdrojů kamenných surovin v mladém paleolitu // Archeologické rozhledy. – 2002. – T. 54. – S. 555–579.

54. Oliva M. Gravettien na Moravě. – Brno: Masarykova univ., 2007. – 258 s.

55. Oliva M., Neruda P. Gravettien severní Moravy a českého Slezska // Acta Musei Moraviae. – 1999. – T. 84. – S. 43–115.

56. Otte M. Le Gravetien en Europe Centrale // Disseratationes Archaeologicae Gaudenses. – 1981. – Vol. 20. – P. 1–504.

57. Otte M. Le Gravettien en Europe // L’Anthropologie. – 1985. – Vol. 89. – P. 479–503.

58. Klima B. Pavlov I Excavations 1952–53. – Liège: Univ. de Liège, 1994. – 234 p. – (ERAUL; N 66).

59. Pazda S., Bagniewski Z. Wyniki badań powierzchniowych w powiecie głubczyckim // Terenowe Badania Archeologiczne na Opolszczyźnie. Rok 1968. – Opole, 1968. – S. 57–87.

60. Petřkovice: On Shouldered Points and Female Figurines / ed. J. Svoboda. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 2008. – 252 s.

61. Połtowicz M. Dzierżysław 79, pow. Głubczyce – nowe, wielokulturowe stanowisko powierzchniowe z epoki kamienia // Śląskie Sprawozdania Archeologiczne. – 2003. – T. 45. – S. 97–106.

62. Rydlewski J. Paleolityczne i neolityczne materiały z Beskidu Śląskiego // Acta Archeologica Carpathica. – 1983. – T. 22. – S. 199–207.

63. Seitl L. Befund über das pleistozäne osteologische Material von Stránská skála (Bez. Brno-město) // Přehled výzkumů 1982. – Brno: Archeologichý ústav ČSAV, 1984. – 13 s.

64. Soffer O. The Upper Paleolithic of the Central Russian Plain. – Orlando (Florida): Academic Press, 1985. – 539 p.

65. Svoboda J. The Pavlov Site, Czech Republic: lithic evidence from the Upper Paleolithic // J. of Field Archaeol. – 1994. – Vol. 21. – P. 69–81.

66. Svoboda J. Čas lovců: dějiny paleolitu, zvláště na Moravě. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd České republiky, 1999. – 352 s.

67. Svoboda J. Opava (okr. Opava) // Přehled výzkumů. – 2000. – T. 40. – S. 168–174.

68. Svoboda J. La question szélétienne // Les industries à outils bifaciaux du Paléolithique moyen d’Europe occidentale / ed. D. Cliquet. – Liège: Univ. de Liège, 2001a. – P. 221–230. – (ERAUL; N 98).

69. Svoboda J. The Pavlov site and the Pavlovian: a large hunter’s settlement in a context // Praehistoria. – 2001b. – Vol. 2. – P. 97–115.

70. Svoboda J. The Gravettian of Moravia: Landscape, settlement, and dwellings // Perceived landscapes and built environments: The cultural geography of Late Paleolithic Eurasia / eds. S.A. Vasil’ev, O. Soffer, J. Kozłowski. – Oxford: Archaeopress, 2003. – P. 121–129. – (BAR Intern. Ser.; N 1122).

71. Svoboda J. Sídelní archeologie loveckých populací. K dynamice a populační kinetice mladého paleolitu ve středním Podunají // Přehled výzkumů. – 2006a. – T. 47. – S. 13–31.

72. Svoboda J. The Danubian Gate to Europe: Patterns of chronology, settlement archeology, and demography of late Neandertals and early modern humans of the Middle Danube // When Neanderthals and Modern Humans Met / ed. N.J. Conard. – Tübingen: Kerns Verl., 2006b. – P. 233–267.

73. Svoboda J., Havlíček P., Ložek V., Macoun J., Musil R., Přichystal A., Svobodová H., Vlček E. Paleolit Moravy a Slezska. – Brno: Archeologický ústav Akad. věd. České republiky, 2009. – 303 p.

74. Svoboda J., Ložek V., Vlček E. Hunters between East and West. The Paleolithic of Moravia. – N. Y.: Plenum Press, 1996. – 307 p.

75. Svoboda J., Simán K. The Middle-Upper Paleolithic transition in Southeastern Central Europe (Czechoslovakia and Hungary) // J. of World Prehistory. – 1989. – Vol. 3. – P. 283–322.

76. Škrdla P. Mohelno – stanice z období přechodu od středního k mladému paleolitu na Moravě // Přehled výzkumů. – 2000. – T. 40. – S. 35–47.

77. Škrdla P. Změny v sídelní strategii mladého paleolitu v mikroregionu brněnské kotliny // Archeologické rozhledy. – 2002. – T. 54. – S. 363–370.

78. Škrdla P. Mladopaleolitické sídelní strategie v krajině: Příklad středního Pomoraví // Přehled výzkumů. – 2006. – T. 47. – S. 33–48.

79. Škrdla P. Napajedla (okr. Zlín) // Přehled výzkumů. – 2007. – T. 48. – S. 317–321.

80. Škrdla P., Nývltová-Fišáková M., Nývlt D. Gravettské osídlení Napajedelské brány // Přehled výzkumů. – 2008. – T. 49. – S. 47–82.

81. Valoch K. Příspěvek k otázce provenience surovin v moravském paleolitu // Folia Fac. Sci. Nat. Univ. Purk. Brun. – 1975. – T. 16. – S. 83–87.

82. Valoch K. V záři ohňů nejstarších lovců // Pravěké dějiny Moravy / ed. V. Podborský. – Brno: MVS, 1993. – S. 11–70.

83. Valoch K. Le Paléolithique en Tchéquie et en Slovaquie. – Grenoble: Ed. Jérôme Millon, 1996. – 358 p.

84. Valoch K. Das Szeletien Mährens – seine Wurzeln und Beziehungen // A la recherche de l’Homme préhistorique / eds. Z. Mester, A. Ringer. – Liège: Univ. de Liège, 2000. – P. 287–294. – (ERAUL; N 95).


Дополнительные файлы

Для цитирования: Файер М., Фолтын Е., Вага Я.М. РАЗЛИЧНЫЕ ПОСЕЛЕНЧЕСКИЕ МОДЕЛИ В КУЛЬТУРАХ ВЕРХНЕГО ПАЛЕОЛИТА В СЕВЕРНЫХ ПРЕДГОРЬЯХ МОРАВСКИХ ВОРОТ (ЦЕНТРАЛЬНАЯ ЕВРОПА). Археология, этнография и антропология Евразии. 2016;44(1):51-64.

For citation: Fajer M., Foltyn E., Waga J.M. DIFFERENT MODELS OF SETTLEMENT OF THE UPPER PALEOLITHIC CULTURES IN THE NORTHERN FORELAND OF THE MORAVIAN GATE (CENTRAL EUROPE). Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia. 2016;44(1):51-64. (In Russ.)

Просмотров: 116

Обратные ссылки

  • Обратные ссылки не определены.


Creative Commons License
Контент доступен под лицензией Creative Commons Attribution 4.0 License.


ISSN 1563-0110 (Print)